Parfüm, Osmanlı’da yalnızca güzel kokmak için kullanılmıyordu | Perfume in the Ottoman world was never merely about smelling pleasant

Bugün çoğumuz için parfüm; estetik, hafıza ve kimlikle ilişkilendirilen bir unsur.

Oysa Osmanlı tıp metinleri bambaşka bir hikâye anlatıyor.

XVI. Türk Tıp Tarihi Kongresi’nde sunduğum “Osmanlı Tıbbında Esenlik ve Tedavi Amaçlı Kullanılan Parfüm (Güzel Koku) Formülleri” başlıklı çalışmamda, yüzyıllar boyunca hekimlerin reçetelendirdiği kokulu preparatların izini sürdüm.  

Gâliyeler, kokulu yağlar, buhur suları, gül suyu, şemameler, buhurlar ve ağız pastilleri…

Bunlar yalnızca hoş kokmak için hazırlanmış ürünler değildi; dönemin tıp anlayışı içinde melankoliden baş ağrısına, solunum yolu hastalıklarından kadın sağlığına, sindirim sistemi rahatsızlıklarından “havayı pak etmek” olarak tanımlanan koruyucu sağlık uygulamalarına kadar çok farklı amaçlarla kullanılıyorlardı.    

İncelediğim reçetelerde gül, misk, amber, sandal ağacı, öd ağacı, günlük, yasemin, karanfil ve tarçın gibi bugün de parfümerinin vazgeçilmez hammaddeleri; aynı zamanda edviye-i müfrede, yani tedavide kullanılan ilaç hammaddeleri olarak karşımıza çıkıyor.  

Osmanlı parfüm tarihinin de en etkileyici örnekleri de gâliyelerdi.

Kaynaklar, bu kokunun kişinin mizacına göre yeniden formüle edildiğini; örneğin sıcak mizaçlı kişiler için reçeteye kâfur ilave edildiğini anlatıyor. Bu ayrıntı, güzel kokunun kişiselleştirilmiş bir tedavi yaklaşımının parçası olarak görüldüğünü gösteriyor.  

Yıllardır parfüm ve ilaç tarihine dair yürüttüğüm araştırmalarda beni en çok heyecanlandıran şey, parfümün geçmişte yalnızca lüks bir tüketim nesnesi değil; tıp, eczacılık, ritüel ve gündelik yaşamın kesişim noktasında yer alan çok katmanlı bir bilgi alanı olduğunu görmek.

Belki de kokunun tarihini yeniden okumamız gerekiyor.

Çünkü bazen bir parfüm şişesi, bize bir medeniyetin sağlık anlayışı hakkında beklediğimizden çok daha fazlasını anlatabiliyor.

---

Today, most of us associate perfume with aesthetics, memory, and personal identity.

Yet Ottoman medical manuscripts tell a very different story.

At the XVI Turkish Congress on the History of Medicine, I presented my research, “Perfume (Pleasant Scent) Formulations Used for Well-Being and Therapeutic Purposes in Ottoman Medicine,” which traces the aromatic preparations prescribed by physicians over the course of several centuries.

Gâliyes, scented oils, aromatic waters, rosewater, şemames, incense preparations, and fragrant oral pastilles…

These were far more than luxury fragrances. Within the medical framework of the Ottoman world, they were prescribed for a remarkably wide range of conditions—from melancholy and headaches to respiratory disorders, women’s health, digestive complaints, and preventive health practices described as purifying the air.

The formulas I examined reveal that ingredients still regarded today as pillars of fine perfumery—rose, musk, ambergris, sandalwood, agarwood (oud), frankincense, jasmine, clove, and cinnamon—were simultaneously classified as edviye-i müfrede: medicinal substances employed in therapeutic practice.

Among the most fascinating examples of Ottoman perfumery are the gâliyes.

Historical sources explain that these highly sophisticated perfume compositions were reformulated according to the individual’s temperament (mizac). For example, camphor was added for those considered to have a “hot” constitution. This detail illustrates that fragrance was not viewed merely as a cosmetic pleasure, but as part of a personalized therapeutic approach rooted in humoral medicine.

What has fascinated me most throughout my years of research into the history of perfumery and medicine is discovering that perfume was never simply a luxury commodity. It occupied a unique intersection of medicine, pharmacy, ritual, and everyday life—a sophisticated body of knowledge in its own right.

Perhaps it is time to rethink the history of fragrance.

Because sometimes, a single perfume bottle can reveal far more about a civilization’s understanding of health and healing than we might ever expect.